Leeskring rond Origenes, De Basis. Onderzoek naar de fundamenten van geloof en wereld.

Gedurende het seizoen 2026/2027 willen we ons gaan bezighouden met de grootste theoloog van de Griekstalige Vroege Kerk: Origenes (185-254). Zijn werk is in de Grieks Orthodoxe traditie tot op de dag van vandaag zeer invloedrijk, mede via Basilius, Gregorius van Nyssa en Gregorius van Nazianze.

Origenes’ bijbeluitleg en zijn theologische doordenkeng van de verhouding tussen de Vader en de Zoon zijn toonaangevend gebleven in de Oosterse Kerk. Maar via de invloed van Ambrosius, die Origenes’ werk goed kende, op Augustinus heeft ook de Westerse kerk diepgaand de invloed van Origenes ondergaan.

We willen in een aantal ochtenden Origenes zelf aan het woord laten. Dat doen we door gedeelten te lezen van een van zijn belangrijkste werken: De Principiis. Dat werk is in zekere zin misschien wel de eerste christelijke ‘dogmatiek’. Het is een poging om de belangrijke christelijke ‘beginselen ’aan de orde te stellen. Vandaar de titel, in het Grieks: Peri Archoon. Het Griekse origineel is grotendeels verloren gegaan, omdat Origenes pas veel later (in de 6e eeuw) is veroordeeld. In zijn tijd werd hij hogelijk gewaardeerd. Wij lezen de Nederlandse vertaling van Berghuis uit 2009 met als titel: De Basis.

In de zeven ochtenden die we hebben vragen we vooral aandacht voor de schriftuitleg van Origenes, omdat zijn allegorische wijze van Bijbel lezen grote invloed heeft gehad en nog steeds – zeker onder Protestanten- veel vragen oproept. Tegelijk is Origenes’ kennis van de tekst in de eerste eeuwen onovertroffen, denk aan zijn project van de Hexapla waarin hij in zes kolommen naast elkaar de Hebreeuwse tekst, een transscriptie en vier Griekse vertalingen geeft. Daarmee is hij de eerste kritische onderzoeker van de tekst en heeft Hieronymus geïnspireerd tot zijn nieuwe Latijnse vertaling.

De data voor de cursus volgen hieronder. Het zijn steeds maandagochtenden van 10.00- 12.00 uur, met aansluitend een middaggebed in de kapel.

5 oktober: Inleiding op Origenes en lezen van zijn eigen voorwoord
2 november: IV, 1: De goddelijke Schrift door God geïnspireerd
7 december, IV, 2: Hoe moet men de goddelijke Schrift lezen
4 januari, IV, 3: Waarom bevat de goddelijke Schrift onduidelijke zaken (dl 1)
1 februari: IV,3 (deel 2)
1 maart : IV,4: Samenvatting: Over de Vader, de Zoon en de Heilige Geest
5 april: IV,4: Slot en evaluatie

We vragen van de deelnemers om zelf aan te schaffen:
Origenes, De Basis. Onderzoek naar de fundamenten van geloof en wereld. Vertaald en ingeleid door Freer Jan H. Berghuis. Damon 2009.

Voor geïnteresseerden: er zijn twee kritische tekstuitgaven in de handel:

  • Origenes, Vier Bücher von den Prinzipien. Hrsg Herwig Görgemanns und Heinrich Karpp. Darmstadt 1985 (vier delen in één band, 2e hands nog goed verkrijgbaar).

  • In de Sources Chrétiennes omvat de uitgave 5 delen: Origène, Traité des Principes tome I t/m 5: Verzorgd door H.Crouzel en M. Simonetti (delen 252, 253, 268, 269 en 312).

De bijeenkomsten worden gehouden in de Oude Refter van het Fraterhuis, Schorteldoeksesteeg 1, 3732 HS De Bilt (op de grens De Bilt-Zeist). We beginnen om 10 uur en eindigen om 12 uur met een middaggebed in de kapel van het Fraterhuis. Voor de aanrijroute zie beneden.

Aanmelding
Aanmelden voor de leeskring (noodzakelijk met het oog op de koffie/thee!) door overmaking van € 45,00 per persoon op rekeningnummer IBAN NL58INGB0006489634 ten name van Oecumenisch Forum voor Katholiciteit ovv leeskring Origenes.

Aanlooproute
Wanneer je met de auto over de N 237 komt, sla je, komend uit de richting Utrecht/De Bilt, meteen na het 50-km bord ‘Zeist’, rechtsaf, de Schorteldoeksesteeg in. Let op: je moet dan een busbaan en een (druk) fietspad oversteken. Kijk dus goed naar links en naar rechts! Rijdend over de Schorteldoeksesteeg (30 km!) zie je na 150 meter het Fraterhuis Sint Jozef aan je linkerhand. Rijd het hek door, draai meteen linksaf en zet je auto op de parkeerplaats naast het klooster. Bellen bij de zijdeur. Daar word je opgewacht.

Komend over de N 237 uit de richting Zeist/Driebergen: na het stoplicht bij de bushalte Jordanlaan - vlak voor het bord dat aangeeft dat u Zeist verlaat - links voorsorteren, de verharde middenberm oversteken, scherp linksaf draaien richting Zeist en meteen na het 50-km bord rechtsaf, de Schorteldoeksesteeg in. Let op: je moet dan een busbaan en een (druk) fietspad oversteken. Voor het vervolg zie boven.

Wanneer u met het Openbaar Vervoer komt vanuit Utrecht: uitstappen bij de halte Jordanlaan. Vervolgens even teruglopen en dan linksaf, de Schorteldoeksesteeg in. Voor het vervolg zie boven.

Komend over de N 237 uit de richting Zeist/Driebergen: na het stoplicht bij de bushalte Jordanlaan - vlak voor het bord dat aangeeft dat u Zeist verlaat - links voorsorteren, de verharde middenberm oversteken, scherp linksaf draaien richting Zeist en meteen na het 50-km bord rechtsaf, de Schorteldoeksesteeg in. Let op: je moet dan een busbaan en een (druk) fietspad oversteken. Voor het vervolg zie boven.

Wanneer u met het Openbaar Vervoer komt vanuit Utrecht: uitstappen bij de halte Jordanlaan. Vervolgens even teruglopen en dan linksaf, de Schorteldoeksesteeg in. Voor het vervolg zie boven.

Komend vanuit Amersfoort of Zeist/Driebergen: uitstappen bij de halte Jordanlaan, 20 m teruglopen, bij het voetgangersstoplicht oversteken, rechtsaf en na ongeveer 50 meter linksaf, de Schorteldoeksesteeg in. Voor het vervolg zie boven.

                                                                               Slot Leeskring Augustinus, mei 2026

                                                                              **************************************

Leeskring vroegkerkelijke teksten 2025-2026

Augustinus Over de Psalmen 110-117

In het KATHOLIEK APPEL roept het Oecumenisch Forum voor katholiciteit (OFK) de kerken op zich te bezinnen op hun gezamenlijke oorsprong: de Vroege Kerk, omdat daar de bronnen liggen van ons geloof. Het zijn de kerkvaders die in hun preken, doopcatechesen en theologische verhandelingen de toon hebben gezet voor de christelijke geloofstraditie. ‘Zij overbrugden als het ware de afstand tussen het getuigenis van de apostelen en hun eigen tijd. Daarin zijn zij voor ons tot op vandaag voorbeelden voor de verkondiging en inspiratie voor ons gelovig leven’ (J. Vercammen, Oude en nieuwe katholiciteit, p. 66). Daarom organiseert het OFK – nu al voor het twaalfde jaar op rij – onder de inspirerende leiding van Dr. Paul Wansink een steeds goed bezochte leeskring over vroeg-christelijke teksten.

Komend seizoen gaan we voor de derde keer lezen uit het levenswerk van Augustinus, dit keer zijn Enarrationes in Psalmos. Zijn leven lang heeft de kerkvader eraan gewerkt: een volledige ‘uitleg’ van het Boek van de Psalmen. De spiritualiteit van de psalmen heeft zijn leven bepaald en mede via hem dat van de Katholieke Kerk en ook van de kerken van de Reformatie. De Enarrationes in Psalmos geven een inkijk in een eeuwenlange traditie van vroomheid. Daarbij moet wel van tevoren opgemerkt dat het niet gaat om een homogeen werk. Integendeel De Enarrationes zijn soms (bewerkte) weergave van een preek, soms aantekeningachtige commentaren en soms gedicteerd als een ‘echt’ commentaar.

Wij gaan de Enarrationes lezen van de psalmen 110 (111) – 117 (118). Dat is een aparte groep die waarschijnlijk teruggaat op een in de week van Pasen (het octaaf) in Hippo Regius gehouden reeks voor pasgedoopten. De acht uitweidingen die het bevat zijn dan overwegingen gehouden op de dagelijkse samenkomst - in de middag - met de pasgedoopten. Gehouden niet in de kerk maar in een ruimte daarnaast. Vandaar dat verwijzingen naar andere lezingen ontbreken. De acht overwegingen vormen dus een eenheid en het zijn geen echte ‘preken’, maar er is soms wel interactie. Volgens de huidige wetenschappelijke consensus zijn ze gehouden in 404, dat betekent in de periode dat Augustinus ook zijn Belijdenissen schreef. Ze behoren daarmee tot de vroegere periode van het theologische werk van Augustinus.

De door ons te lezen teksten zijn in een handzame uitgave vertaald en verschenen bij uitgeverij Damon in 2020 onder de titel: Over de psalmen. Uitweidingen 110-117, Damon 2020. De deelnemers worden geacht dit boek aan te schaffen.

Hieronder de data en een (voorlopige) verdeling van de leesstof:

6 oktober: Inleiding en psalm 110
3 november: psalm 111
1 december: psalm 112
5 januari: psalm 113 (1) (het vervolg van deze psalm slaan we over)
2 februari: psalm 114
2 maart: psalm 115


De bijeenkomsten worden gehouden in de Oude Refter van het Fraterhuis, Schorteldoeksesteeg 1, 3732 HS De Bilt (op de grens De Bilt-Zeist). We beginnen om 10 uur en eindigen om 12 uur met een middaggebed in de kapel van het Fraterhuis. Voor de aanrijroute zie beneden.

Aanmelding
Aanmelden voor de leeskring (noodzakelijk met het oog op de koffie/thee!) door overmaking van € 45,00 per persoon op rekeningnummer IBAN NL58INGB0006489634 ten name van Oecumenisch Forum voor Katholiciteit ovv leeskring Augustinus.

Locatie en route
Wanneer je met de auto over de N 237 komt, sla je, komend uit de richting Utrecht/De Bilt, meteen na het 50-km bord ‘Zeist’, rechtsaf, de Schorteldoeksesteeg in. Let op: je moet dan een busbaan en een (druk) fietspad oversteken. Kijk dus goed naar links en naar rechts! Rijdend over de Schorteldoeksesteeg (30 km!) zie je na 150 meter het Fraterhuis Sint Jozef aan je linkerhand. Rijd het hek door, draai meteen linksaf en zet je auto op de parkeerplaats naast het klooster. Bellen bij de zijdeur. Daar word je opgewacht.

Komend over de N 237 uit de richting Zeist/Driebergen: na het stoplicht bij de bushalte Jordanlaan - vlak voor het bord dat aangeeft dat u Zeist verlaat - links voorsorteren, de verharde middenberm oversteken, scherp linksaf draaien richting Zeist en meteen na het 50-km bord rechtsaf, de Schorteldoeksesteeg in. Let op: je moet dan een busbaan en een (druk) fietspad oversteken. Voor het vervolg zie boven.

Wanneer u met het Openbaar Vervoer komt vanuit Utrecht: uitstappen bij de halte Jordanlaan. Vervolgens even teruglopen en dan linksaf, de Schorteldoeksesteeg in. Voor het vervolg zie boven.

Komend vanuit Amersfoort of Zeist/Driebergen: uitstappen bij de halte Jordanlaan, 20 m teruglopen, bij het voetgangersstoplicht oversteken, rechtsaf en na ongeveer 50 meter linksaf, de Schorteldoeksesteeg in. Voor het vervolg zie boven.

Foto's van onze laatste Leeskring van dit seizoen, waarin we ons hebben verdiept in Nicea en o.a. brieven gelezen hebben van keizer Constantijn.

Paul Wansink werd bedankt door voorzitter Idelette Otten. Deze dank geldt ook Hans Kronenburg die dit jaar gastheer was in het klooster in Zeist.

 

 

 

 

Volgend seizoen hopen we weer Augustinus te gaan lezen, en wel zijn commentaar op de Hallel-psalmen. Nader bericht volgt.

Nicea 1700 jaar

Leeskring Oecumenisch Forum voor Katholiciteit (OFK)

 

 

Het komend seizoen zal de leeskring gewijd zijn aan de herdenking van 1700 jaar Nicea die op 7 oktober 2024 van start gaat en eindigt op 7 april 2025. Het is een mooi vooruitzicht om te leren van de teksten van de Vroege Kerk, elkaar weer te ontmoeten en de reacties te vernemen bij het lezen van de teksten. We eindigen iedere bijeenkomst zoals gebruikelijk met een kort middaggebed in de kapel van het Fraterhuis.

NB De bijeenkomsten worden vanaf nu niet meer gehouden in Vleuten, maar in de Oude Refter van het Fraterhuis, Schorteldoeksesteeg 1, 3732 HS De Bilt (op de grens De Bilt-Zeist). Voor de aanrijroute zie beneden!

Aanmelding
Aanmelden voor de leeskring (noodzakelijk met het oog op de koffie/thee!) door overmaking van € 45,00 per persoon op rekening nummer IBAN NL58INGB0006489634 ten name van Oecumenisch Forum voor Katholiciteit ovv leeskring Nicea 1700 jaar.

De teksten (door Paul Wansink)
Komend jaar is het 1700 jaar geleden dat het eerste oecumenische concilie gehouden werd in Nicea vlakbij Constantinopel. Het concilie vond plaats op instigatie van de eerste christelijke keizer, Constantijn. De aan het concilie gerelateerde belijdenis (in zijn huidige vorm iets later vastgesteld) is de enige belijdenis, die door alle kerken erkend wordt. We willen dit jaar in onze kring stilstaan bij deze belijdenis, haar ontstaansgeschiedenis en haar actualiteit. Daardoor is de opzet van onze kring iets anders dan normaal. We lezen niet één tekst met elkaar, maar verschillende. We sluiten bovendien af met een hedendaagse bezinning over de betekenis van ‘Nicaea’ juist ook in de liturgie.

Voor verdere informatie:  Lees verder 

 

Maandag 11 december 2023 waren weer veel geïnteresseerden uit het hele land naar Vleuten gekomen om onder de bezielende leiding van Paul Wansink
samen te lezen uit preken van Augustinus.

We kwamen deze morgen een prachtige passage tegen over de katholiciteit van de kerk.

‘De heilige kerk, dat zijn wij. Maar met wij heb ik niet bedoeld alsof het alleen maar om ons ging, hier aanwezig, om jullie die nu naar mij luisteren.
Het gaat om ons allen, door Gods bijstand, gelovige christenen, in deze kerk, in deze stad, alle gelovigen in deze streek, in deze provincie,
ook allen aan de overkant van de zee, ja allen over de hele wereld, want vanwaar de zon opkomt tot waar zij ondergaat, wordt de naam van de Heer geprezen (ps.112,3).

Zo ziet de katholieke kerk eruit, onze ware moeder, de ware bruid van die bruidegom’.

Uit  Sermo 213 van Aurelius Augustinus, te vinden in Als een wachtwoord, p.44  

Idelette Otten

Het komende seizoen lezen we in onze leeskring uit het reisverslag van Egeria.
De pelgrimsreis van Egeria is een uniek document uit de 4e eeuw. Een ons verder niet bekende vrouw beschrijft haar reis naar het heilige land in de jaren 381-384. In Israël/Palestina bezoekt ze diverse plaatsen. Het verslag begint met een bezoek aan de Sinaï, maar bevat bijvoorbeeld ook een uitstapje naar Odessa. De beschrijving van de reis is niet helemaal bewaard, maar we ‘beginnen’ middenin. Het verslag zoals we het nu voor ons hebben is in de 19e eeuw (1884) teruggevonden in een Italiaanse kloosterbibliotheek en geschreven in een tamelijk vulgair Latijn. Het is persoonlijk gekleurd en beschrijft vrij nauwkeurig hoe het was om in de vierde eeuw als vrouw zo’n reis te ondernemen. Egeria moet van zeer gegoede komaf zijn geweest, dat is duidelijk. Een tekst van een vrouw uit de oudheid is sowieso een zeldzaamheid, een verslag als dit is uitzonderlijk.

Het Itinerarium is interessant om een aantal redenen. Als historisch reisverslag geeft het ons een inkijkje in de toenmalige mogelijkheden, maar tegelijk realiseer je je hoeveel zo’n onderneming kostte en welke gevaren erbij kwamen kijken. Daarnaast krijgen we een beschrijving van een aantal ‘heilige’ plaatsen en zien we hoe die toen al werden bezocht en vooral hoeveel kluizenaars, monniken en anderen zich geroepen voelden in de omgeving van dergelijke plekken te verblijven en ook hoeveel heiligdommen juist op zulke plaatsen werden gebouwd. Voor de liturgische wetenschap is de beschrijving die Egeria geeft van de gebruiken in de diverse kerken te Jeruzalem bovendien zeer interessant. Ik schat in dat ook voor onze kring daar het boeiendste materiaal is te vinden. Egeria beschrijft in zekere zin het kerkelijk jaar met bijzondere aandacht voor de Goede Week.

Gezien de lengte van de tekst is het niet haalbaar om die helemaal te lezen in zes bijeenkomsten. Wie tijd en zin heeft kan het natuurlijk de komende maanden vast doorlezen (graag!). Mijn voorstel is dat we het slot helemaal lezen. Dat is beschrijving van de liturgie in Jeruzalem. Het lijkt me mooi om de maandag in de Goede Week ook het gedeelte over de Goede Week te lezen. Dat betekent dan dat we in de volgorde van lezen iets afwijken van de tekst. Het slot handelt over Pinksteren en de doopcatechese, we lezen dat gedeelte dan iets eerder. Naar mijn inschatting is het tevens mogelijk inleidend enkele stukken uit het reisverslag te lezen. Ik kom tot de volgende indeling:

Data
3 oktober 2022: Inleiding en lezen de tocht naar Sinaï (paragraaf 1 t/m 3)
7 november: enkele gedeelten uit  het reisverslag (de berg Nebo 10, 8 t/m 12 en  Odessa 18)
5 december:  beschrijving liturgie in Jeruzalem, zondagen en Epifanie (par. 24 t/m 26)
6 februari 2023: Pinksteren en doopcatechese (par. 41 t/m 48)
6 maart: de vastentijd (par. 27 t/m 29)
3 april: de Goede Week  (par. 30 t/m 40)

Tekst
Vincent Hunink heeft een goed leesbare vertaling gemaakt: In het land van de Bijbel. Reisverslag van Egeria, een dame uit de vierde eeuw. Deze uitgave bevat ook de Latijnse tekst. Deze uitgave is ons uitgangspunt.
Een oudere Nederlandse vertaling zonder Latijnse tekst is van F. Ledegang  (Als pelgrim naar het heilige land, Christelijke Bronnen 4 Kampen 1991).
Wetenschappelijke edities zijn er in de Sources Chrétiennes (nr 296) van P. Maraval uit 1982,
en zeer recent in de Fontes Christiani, band 20, Neuausgabe, 2018.

Hartelijke groet en vast veel voorbereidingsvreugde, 
Paul Wansink

De bijeenkomsten zijn in de Torenpleinkerk (Oude Willibrord) van Vleuten, Schoolstraat 5 te Vleuten, van 10.00-12.00 uur.
Gevolgd door een kort middaggebed.
Opgave voor deelname bij Henk Schoon: h.schoon@live.nl

Kosten zijn € 30,-- , over te maken IBAN NL58INGB0006489634 ten name van Oecumenisch Forum voor Katholiciteit ovv leeskring Egeria.